Technisch lezen

Sommige dyslectische leerlingen kunnen zwakke decodeervaardigheden lang verbergen bij het lezen, maar dat lukt niet meer als teksten lang en complex zijn. Ze kunnen hun zwakke leesvaardigheid deels compenseren door gebruik te maken van technische hulpmiddelen. Met name bij het lezen van teksten in vreemde talen is deze hulp zeer bruikbaar. Dyslectici geven aan dat het heel lastig is deze teksten te verklanken, omdat de spelling sterk afwijkt van de uitspraak.

Uit onderzoek blijkt dat leerlingen met leesproblemen betere leesprestaties leveren wanneer de tekst zowel auditief als visueel wordt aangeboden. Hieronder geven we een aantal mogelijkheden over het inzetten van voorleesprogramma’s:

Laten voorlezen van een Nederlandse tekst (normaal tempo)

Het voorlezen door de computer of Daisy-speler helpt de leerling om teksten sneller tot zich te nemen. Dit bespaart tijd en energie. Daisy-cd’s worden in studio’s ingesproken en maken dus gebruik van natuurlijke, menselijke stemmen. Het leestempo kan gevarieerd worden zonder noemenswaardige invloed op de kwaliteit. Het navigeren in de tekst verloopt vrij gemakkelijk. De leerling heeft wel het originele boek nodig om bij de les te blijven. Bij voorleesprogramma’s zijn de teksten zichtbaar op het beeldscherm en is vaak te zien waar de voorleesstem is gebleven. Afhankelijk van het programma kan men goed of slecht navigeren in de tekst. Bij betaalde programma’s kan men de cursor op willekeurige plekken in de tekst zetten en daarna de opdracht geven voor te lezen. De kwaliteit van de voorleesstemmen verschilt, evenals de nauwkeurigheid om het leestempo te variëren. Uit onderzoek is gebleken, dat goede navigatiemogelijkheden en markering van de voorgelezen tekst van groot belang zijn. In dat opzicht zijn de betaalde voorleesprogramma’s duidelijk in hun voordeel ten opzichte van de gratis programma’s, maar ook ten opzichte van Daisy-spelers. Sterke troeven van de Daisy-spelers zijn echter de beschikbaarheid van veel content, de kwaliteit van de stemmen en de draagbaarheid. De school, leerling en ouders bepalen in overleg welk hulpmiddel ingezet wordt bij individuele leerlingen.

Laten voorlezen van tekst in een vreemde taal (normaal tempo)

Voor alle leerlingen, maar voor dyslectische leerlingen in het bijzonder, is het van groot belang dat veel aandacht wordt besteed aan uitspraak en spreekvaardigheid. Door een taal vaak te horen en te spreken worden uitspraak en spreekvaardigheid bevorderd. Moderne vreemde talen kunnen worden ondersteund door het voorlezen met de computer. De leerling kan zijn energie richten op het beluisteren en begrijpen van de tekst. Dit zorgt voor de juiste uitspraak en een vlotte herkenning. Betaalde programma’s, zoals Sprint en ClaroRead, bieden de mogelijkheid de uitspraak van apart aangeklikte woorden nogmaals te beluisteren. Gratis materialen, zoals Deskbot en ReadPlease, beschikken weliswaar over veel stemmen in verschillende talen, maar de kwaliteit van de stemmen is beperkt; ze klinken metalig en monotoon. Het is onprettig hier gedurende langere tijd naar te luisteren.

Laten stillezen met ingeschakelde voorleescursor (normaal tempo)

Bij dyslectische leerlingen verloopt het stillezen vaak even moeizaam als het hardop lezen. Het gevolg is dat het lezen traag verloopt. Om snelheid te behalen is het van belang dat de leerling afstapt van het subvocaliseren (dit is het intern uitspreken van wat men leest). Om de leerling hiertoe aan te zetten, kan men hem min of meer dwingen sneller te lezen door het voorleestempo te verhogen. Echter, als dit er niet toe leidt dat de leerling teksten beter begrijpt, dient men van deze werkwijze af te stappen (Braams, 2003). Geavanceerde voorleessoftware (Kurzweil 3000, SprintPlus, EasyTutor en ClaroRead) markeert de voorgelezen woorden door ze een andere kleur te geven of door ze op een achtergrondkleur te plaatsen. De gemarkeerde woorden ‘trekken’ de leerling min of meer door de tekst. Eenvoudige materialen beschikken vaak niet over de mogelijkheid voorgelezen woorden te markeren.

Laten voorlezen met verhoogd of verlaagd tempo

Bij dyslexie zien we veelal twee fenomenen. Ofwel er wordt overwegend traag en nauwkeurig gelezen, of snel en onnauwkeurig. Er zijn ook lezers die traag èn onnauwkeurig lezen; dit zijn vaak de zwakste lezers. We kunnen proberen het leestempo en de accuratesse te verbeteren door het voorleestempo van het programma te beïnvloeden.

  • Vertraagd lezen kan worden ingezet als de leerling een hoog leestempo heeft en veel raadfouten maakt. Door het tragere lezen wordt hij gedwongen preciezer te kijken naar de woorden in de tekst. De meeleescursor zorgt ervoor dat de leerling de plek in de tekst niet kwijtraakt. Een aparte vorm van vertraagd lezen is pauzeren na woorden en zinnen. Deze vorm is vooral geschikt om leerlingen de kans te geven vooruit te lezen; ze krijgen vrij snel feedback: deze vorm lijkt daarom ook geschikt voor spellende lezers.
  • Versneld lezen kan worden ingezet bij leerlingen die zeer traag lezen. Dit kan de leerling stimuleren sneller en vloeiender te lezen. De leerling krijgt het goede voorbeeld te horen en wordt uitgedaagd dit te volgen. De leerling zal merken dat het leesbegrip verbetert als het tempo wordt verhoogd.

We willen hierbij wel aantekenen dat men de leesprestaties van de leerling goed moet volgen. Als bovenstaande maatregelen geen verbetering, zelfs verslechtering, tot gevolg hebben en de leerling frustreren, moet deze aanpak worden verlaten. Vrijwel alle technische hulpmiddelen zijn in staat sneller en trager voor te lezen. De mate van nauwkeurigheid verschilt per toepassing (vergelijk traploos instellen met stapsgewijs instellen van het leestempo). De mogelijkheid om pauzes in te lassen na woorden of zinnen is niet bij elke toepassing mogelijk. De handzame overzichten op de website van het Masterplan Dyslexie kunnen daarover uitsluitsel geven.

Herhaald laten voorlezen van een tekst

Om de vloeiendheid van het lezen te verhogen, is het herhaald lezen van dezelfde tekst een krachtig middel gebleken (zie ook Kijk-luistermethode, RALFI-lezen, Connect Vloeiend Lezen) (Van der Leij, 2003; Smits & Braams, 2006; Vernooy, 2006). De leerling leest relatief moeilijke teksten die aansluiten bij zijn cognitieve mogelijkheden, belevingswereld of belangstelling. Herhaald lezen heeft een positieve invloed op de leesvloeiendheid en de leesmotivatie. Door een tekst vloeiender te lezen, kan ook het leesbegrip worden versterkt. Zowel de Daisy- speler als voorleessoftware kunnen teksten gemakkelijk herhaald lezen. De leerling kan – na instructie in de groep – zelfstandig aan de slag met de tekst. Een extra voordeel van voorleessoftware is dat het geluid uitgezet kan worden en alleen de meeleescursor zichtbaar is (niet bij elk programma!). De leerling blijft beter bij de les, zeker als hij invloed kan uitoefenen op het leestempo. Oefenen kan zowel in de zone van de naaste ontwikkeling, dus iets sneller dan hij zelf leest, als op een hoger niveau (vergelijk RALFI). Herhaald voorlezen kan ook met succes worden toegepast bij moderne vreemde talen. Voor het Engels is dit uitgewerkt door Steenbeek-Planting en anderen (2006). Voor herhaald lezen kunnen vrijwel alle voorleesprogramma’s worden ingezet op voorwaarde dat de stem van goede kwaliteit is.

Uitsluitend laten beluisteren van een tekst

Hoewel hier geen sprake meer is van meelezen door de leerling, plaatsen we deze toepassing toch onder het kopje technisch lezen. In de praktijk zien we twee toepassingsmogelijkheden: (1) als de leesvaardigheid van een leerling dermate zwak is dat meelezen onmogelijk is, (2) als de leerling zijn aandacht uitsluitend op de inhoud wil richten, zoals bij romans en verhalen het geval is. We spreken in beide gevallen niet van compenserende, maar van dispenserende inzet. Het is zowel mogelijk voorleessoftware te gebruiken, als Daisy-cd’s. De overwegingen die zijn genoemd bij Laten voorlezen van een Nederlandse tekst gelden ook hier.

Laten analyseren en synthetiseren van woorden

Het analyseren en synthetiseren (hakken en plakken) kan waardevol zijn bij de ondersteuning van beginnende lezer. Alleen Sprint (Plus) heeft de mogelijkheid om woorden fonetisch uit te spreken. Door auditieve analyse (hakken) en synthese (plakken) worden woorden ontrafeld en samengevoegd. Andere voorleesprogramma’s beschikken alleen over de mogelijkheid om woorden alfabetisch te analyseren en synthetiseren (bijvoorbeeld: boom — bee – oo – oo – em).

Laten voorlezen van losse woorden

Het trainen van de directe woordherkenning is mogelijk door losse woorden aan te bieden en/of te flitsen. Verschillende ICT-middelen kunnen hiervoor worden ingezet. Men kan het geluid uitzetten: de meeleescursor toont het te lezen woord. Men kan ook de pauzetijd tussen de woorden vergroten en de leerling vragen de pauze te gebruiken om vooruit te lezen. Het programma geeft direct feedback (mits het geluid dan aan staat). Kurzweil 3000 heeft de mogelijkheid voorgelezen woorden vergroot te vertonen in een apart venster (vergrootglas). De woorden flitsen voorbij. Men kan deze oefenwijze variëren door de pauzetijd en de spreeksnelheid te verhogen of te verlagen.