Woordvoorspelling in voorleesprogramma’s

Vrijwel iedereen kent de woordvoorspelling als je een woord zoekt in Google. Hoe meer letters je typt, hoe dichter de voorspelling zit bij hetgeen je bedoelt. Deze voorspellling werkt alleen goed als je de eerste letters van een woord correct schrijft. Begin je met de verkeerde letter(s), dan wordt het bedoelde woord niet gevonden.

Professionele voorleesprogramma’s beschikken vrijwel allemaal over een ingebouwde woordvoorspeller. Voordat de dyslecticus begint met typen, wordt de woordvoorspeller aangezet. Het ziet uit als een  klein venster met lege regels. Zodra de eerste letters van een woord worden getypt, zal het programma proberen te voorspellen wat de schrijver bedoelt. De voorspelde woorden komen onder elkaar te staan. Hoe meer letters iemand typt, hoe groter de kans is dat het bedoelde woord in de lijst staat. Staat het woord eenmaal in de lijst, dan kan men erop klikken. Het woord wordt dan overgenomen in de tekst. Door de woordvoorspeller te gebruiken tijdens het typen voorkom je veel schrijffouten. De dyslecticus wordt zo snel mogelijk met het juiste woordbeeld geconfronteerd. Dit zorgt ervoor dat het juiste woordbeeld beter inslijpt.

Er zijn verschillen tussen de woordvoorspellers van de diverse programma’s: de verschillen zitten in de omvang van het lexicon waaruit de voorspeller kiest. Staat een woord niet in het lexicon, dan wordt niets voorspeld. Eenvoudige woordvoorspellers voorspellen alleen op basis van de ingetypte letters. Als je bv. concentratie laat beginnen met konse, dan bestaat grote kans dat niet het juiste woord wordt voorspeld. Geavanceerde woordvoorspellers voorspellen ook op basis van hetgeen de schrijver mogelijk bedoelt. De programma’s Sprint en WoDy maken die ‘slimme woordvoorspelling’ het mooist zichtbaar. In twee rijtjes laten deze programma’s voorspelde woorden zien: links op basis van de getypte letters, rechts op basis van hetgeen de schrijver mogelijk bedoelt. Beide woordvoorspellers kunnen binnen andere Windows-programma’s gebruikt worden, zoals Word en PowerPoint. De woordvoorspellers van ClaroRead en L2S kunnen eveneens ‘slim voorspellen’. Het verschil met Sprint en WoDy is, is dat de woorden in één rijtje staan. Dat is in mijn ogen iets minder overzichtelijk. Opvallend is dat Kurzweil 3000 nog niet over slimme woordvoorspelling beschikt; dat is opvallend gezien de kosten van het programma.

Filmpje van Dedicon over LEX

Dit is een leuk, maar ietwat overdreven filmpje over LEX, de app om schoolboeken voor te laten lezen. De app is wel erg positief over het feit dat schoolboeken niet meer nodig zijn: in de dagelijkse praktijk zijn ze nog steeds nodig, omdat het toch wel erg handig is als je even snel iets wil opzoeken. Nee, het boek weglaten is eigenlijk geen optie!

Technische Maatjes bij Dyslexie

tmbdIn 2008 verscheen de tweede editie van een boekje met bovenstaande titel. Het is een productie van het Masterplan Dyslexie (auteurs: Jos Smeets en Ria Kleijnen); het is gratis op alle scholen voor primair en voortgezet onderwijs verspreid, mede omdat technische hulpmiddelen nog te weinig werden ingezet in het onderwijs. De brochure beschrijft o.m. welke compenserende middelen op de markt zijn, hoe ze ingezet kunnen worden binnen de klas en hoe de implementatie tot stand komt. Op de website van het Masterplan Dyslexie is de tekst van het boekje te downloaden in PDF-formaat. Het boek zelf is niet meer verkrijgbaar. De teksten over de hulpmiddelen zijn niet meer up-to-date, vandaar deze website. Bij het boek hoorde een DVD. De filmpjes zijn nog te bekijken op de website van Leraar 24.

Surfplank

Mijn surfplankIn Vlaanderen heeft men een werkmap op de markt gebracht, die ondersteuning biedt bij het gebruiken van ICT-middelen bij dyslectische leerlingen. In de map zitten o.a. handleidingen voor Kurzweil 3000, Sprint en Deskbot. Ook krijgt de gebruiken handige tips om de spellingcontrole en automatische spellingcorrectie van de tekstverwerker Word te verbeteren. De teksten van de map zijn gratis te downloaden op de website van Let Op.

Voorleesprogramma’s met verklarende woordenboeken

Lezen kost dyslectische leerlingen veel tijd, omdat vaak sprake is van een tempoprobleem. Dyslectische kunnen teksten gemakkelijk twee- tot driemaal zo langzaam lezen als iemand die geen leesprobleem heeft. Als er in een tekst ook nog eens lastige woorden staan, die het begrip verstoren, dan gaat het leestempo nog verder omlaag. Opzoeken in een woordenboek kost dyslectici veel extra tijd omdat de woorden op een pagina sterk op elkaar lijken. Iemand met dyslexie kan tijdwinst boeken door gebruik te maken van digitale woordenboeken.

Bij Kurzweil 3000 is een verklarend woordenboek ingebouwd. Dubbelklikken op een woord en dan op ‘verklaren’ drukken, levert heel snel de juiste betekenis op. Sprint Plus Van Dale beschikt over een verklarend woordenboek, net zoals Wody. De andere, hier beschreven voorleesprogramma’s (ClaroRead en L2S) beschikken niet over verklarende woordenboeken

Voorleesprogramma’s: de markeerfunctie

Alle professionele voorleesprogramma’s (Kurzweil 3000, Sprint Plus, ClaroRead en L2S) beschikken over de mogelijkheid om woorden of zinnen te markeren met de markeerstiften. De gemarkeerde teksten kunnen daarna worden opgeslagen, zodat de markeringen ook zichtbaar zijn als ze een volgende keer wordt gebruikt. Om het leeswerk te verminderen is het bij alle programma’s mogelijk de markeringen uit de tekst te lichten. Hierdoor blijven alleen de gemarkeerde tekstdelen over, die in een apart document worden geplaatst. Het leren van deze ‘aantekeningen’ kost veel minder tijd, omdat de overbodige tekst weggelaten is. Bij Kurzweil is het mogelijk om de verschillende markeerkleuren anders te laten inspringen. Hierdoor is het nog gemakkelijker om hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden. Bij Sprint (Plus) en ClaroRead is dat niet mogelijk. De gebruiker zal het inspringen dan zelf moeten verzorgen (als hij daar behoefte aan heeft).

De zin van het voorlezen van eigen teksten

Mensen met dyslexie schrijven soms de meest eenvoudige woorden verkeerd. Hier zitten vaak ook luisterwoorden bij (dit zijn woorden die je kunt schrijven zoals ze klinken). Omdat deze woorden vaak vrij kort zijn, zien dyslectici ze gemakkelijk over het hoofd. Bij de meeste regelwoorden (dit zijn woorden waarbij een spellingregel moet worden gebruikt), biedt de voorleesfunctie geen uitkomst, behalve bij de korte klinkerregel. Dit is de regel die de verdubbeling van de medeklinker in een woord bepaalt, bv. in verpakking. Laat dit nou net de regel zijn die veel dyslectische mensen heel lastig vinden. Als een tekst voorgelezen zou worden, zouden die fouten wel opvallen. Op dat moment kunnen deze fouten alsnog worden gecorrigeerd.

Alle voorleesprogramma’s kunnen zelf geschreven teksten hardop voorlezen. Bij de betaalde programma’s is de kwaliteit van de stemmen beter dan bij de gratis programma’s. De meeste professionele programma’s beschikken over één stem per taal: Alleen Kurzweil 3000 heeft meer stemmen per taal. Dat kan van belang zijn als een stem niet bevalt.

Het is zowel mogelijk te laten voorlezen tijdens het schrijven als ná het schrijven. Als iemand het voorlezen tijdens het typen aanzet, vindt er vrij snel feedback plaats. Het is mogelijk het programma zodanig in te stellen dat na één woord, een leesteken (punt, komma etc.) of een alinea gestart wordt met voorlezen. Heel langzame schrijvers vinden feedback na één woord handig; iets snellere schrijvers geven de voorkeur aan feedback na een leesteken of alinea. Er zijn ook dyslectici die de tekst liever laten voorlezen als hij helemaal ‘klaar’ is. Het hangt dus van de gebruiker af welke voorkeur men heeft. Het is daarom verstandig de verschillende mogelijkheden te laten uitproberen.

Toepassing bij verschillende leeftijden en graden van dyslexie
Mensen met een ernstige vorm van dyslexie zullen deze functie heel handig vinden. Ze horen direct of ze woorden hebben weggelaten, letters zijn vergeten of verkeerde letters hebben geschreven. Ook bij jonge kinderen, die nog bezig zijn de basisprincipes van de spelling te leren, zal deze functie goede diensten bewijzen. Dyslectici die ouder zijn, of minder moeite met de spelling hebben, zullen de functie vaak minder waarderen: hij leidt af van het schrijven. Toch kan deze functie om nog een andere reden bruikbaar zijn: doordat de zinnen worden voorgelezen, hoort de dyslecticus weggelaten woorden, verkeerde woordvolgordes en te lange zinnen (dit zijn zgn. syntactische fouten). Dit biedt de dyslecticus een kans om alsnog correcties aan te brengen. Hij of zij is zodoende minder afhankelijk van anderen (om zijn of haar teksten te beoordelen).

Spellingcontrole

Professionele voorleessoftware (Kurzweil 3000, Sprint Plus, ClaroRead en L2S) beschikt over spellingcontrole. Hier is sprake van ‘gewone’ spellingcontrole. ‘Gewone’ spellingcontrole geeft alternatieven als een woord fout gespeld is. Dat heeft zijn beperkingen. Woorden die niet in het ‘lexicon’ (woordenboek) van het programma voorkomen worden fout gerekend. Dat is bijvoorbeeld het geval bij namen en weinig voorkomende vaktermen. Woorden waarvan méér schrijfwijzen bestaan (bv. word en wordt) worden door de spellingcontrole niet fout geteld. Het programma Sprint (Plus) is het enige programma dat een spellingcorrector heeft, die speciaal voor dyslectische mensen is gemaakt. Het programma zal veel meer fouten herkennen en ook méér alternatieven aanbieden. Dit komt doordat het lexicon van deze spellingcorrector groter is en speciaal voor mensen met dyslexie is ontworpen. Ondanks spellingcontrole zullen altijd fouten blijven staan in een tekst. Om deze te verminderen is het altijd zinvol om ook woordvoorspelling, homofonenhulp en voorlezen tijdens typen te gebruiken tijdens of na het schrijven van een tekst.

Wat zijn daisyschijfjes?

Daisyschijfjes zijn CD-roms met daarop ingesproken studieboeken, leesboeken, kranten, tijdschriften. Ze worden gebruikt door mensen met een visuele handicap en door dyslectici. Ze kunnen het lezen van papier vervangen, maar ook ingezet worden als ondersteuning bij het lezen van papier. Bij dyslectici verdient dit de voorkeur, omdat op die manier de leesvaardigheid nog enigszins getraind wordt. Omdat dyslectici langzamer lezen dan de voorleesstem, moet dan wel het voorleestempo verlaagd worden. Dit is traploos mogelijk bij daisyspelers. De geluidskwaliteit vermindert nauwelijks.

Daisy-audiobestanden worden -zonder boek (hier moet je zelf voor zorgen)- aangeleverd op een CD-rom. De gebruiker kan op deze cd-rom zoeken op hoofdstuk, paragraaf of paginanummer. Ook kunnen bladwijzers worden aangemaakt, zodat je gemakkelijk kunt teruggaan naar tekstdelen die je belangrijk vindt, en kan de voorleessnelheid worden aangepast.

Dedicon
Daisy-schoolboeken worden voor het basis- en voortgezet onderwijs geleverd door Dedicon. Om boeken te kunnen lenen moet een dyslexieverklaring worden overgelegd. De kosten bedragen € 4,50 per boek per schooljaar. Daisyschijfjes mogen niet worden gekopi­eerd; elke leerling moet zijn eigen exemplaren hebben. Aan het einde van het schooljaar worden de schijfjes teruggestuurd naar Dedicon. Het is ook mogelijk dat scholen daisyschijfjes aanvragen. Ze hoeven geen dyslexie­verklaring te overleggen. Het volstaat om aan te geven hoeveel leerlingen een leeshandicap hebben. Veel scholen betalen de kosten; het is zinvol na te vragen of uw school deze service aanbiedt.

Passend Lezen
Leesboeken, tijdschriften en kranten worden via de bibliotheekservice Passend Lezen geleverd. Om boeken te kunnen lenen moet de gebruiker zich eenmalig aanmelden. Hij laat dan adresgegevens achter, zodat de daisyboeken op de juiste plek aankomen. Daisyboeken mogen twee maanden worden geleend . Een dyslexieverklaring is niet nodig. Het lenen en terugsturen van daisyboeken is gratis. Voor andere lectuur (kranten en tijdschriften) moet wel worden betaald.

Openbare bibliotheken
Steeds meer bibliotheken beschikken over boeken mèt daisyschijfjes, zodat ze niet apart aangevraagd hoeven worden. Voor de beschikbaarheid van deze diensten kunt u het best contact opnemen met de plaatselijke bibliotheek. Het aanbod van reguliere bibliotheken is veel beperkter dan van Aangepast Lezen. Het loont de moeite om het daisyboek op de website van Passend Lezen te zoeken

Redenen om te kiezen voor Daisy i.p.v. voorleessoftware

Hoewel voorleessoftware, zoals Kurzweil 3000, over méér mogelijkheden beschikt dan een daisyspeler, kunnen er toch redenen zijn om een daisyspeler te kopen/dowloaden.

  • Daisyspelers maken gebruik van menselijke stemmen, in tegenstelling tot voorleessoftware, waar synthetische stemmen worden gebruikt. Sommige mensen kunnen niet goed wennen aan synthetische stemmen. Het zijn tóch computerstemmen, die wat monotoner klinken en sommige woorden verkeerd uitspreken. Synthetische stemmen hebben moeite met het leggen van goede accenten in woorden en zinnen.
  • Zolang iemand in het basis- en voortgezet onderwijs zit, zijn de meeste schoolboeken beschikbaar bij Dedicon. Het is wel handig even na te gaan of een bepaalde titel (of druk) beschikbaar is. Ná het voortgezet onderwijs zijn er geen ingesproken studieboeken meer.
  • Als iemand met dyslexie voornamelijk leesboeken met auditieve ondersteuning wil lezen , dan is de daisyspeler ideaal. Het is absoluut af te raden om leesboeken te laten voorlezen door een voorleesprogramma. De stemmen zijn om bovengenoemde redenen niet geschikt om lang naar te luisteren.
  • Heeft een dyslecticus alleen moeite met lezen (hetgeen overigens niet vaak voorkomt), dan is de schrijfondersteuning door voorleessoftware niet nodig. Omdat daisyspelers alleen ondersteunen bij het lezen, zijn daisyspelers een prima hulpmiddel.
  • Heeft iemand met dyslexie beperkte financiële middelen, dan kan de gratis daisyspeler AMIS uitkomst bieden. Het lenen van leesboeken is gratis. Voor schoolboeken betaalt men 4,50 per boek per schooljaar. Veel scholen vergoeden deze kosten; vraag dit bij de eigen school na.