Een gouden standaard 1 – wat kán het voorleesprogramma?

Momenteel bestaan zes voorleesprogramma’s die alle hun eigen voor- en nadelen hebben. Hoe mooi zou het zijn als er een voorleesprogramma bestond dat het beste van deze programma’s verenigt? In onderstaande tekst geven we aan waaraan een optimaal voorleesprogramma voldoet met betrekking tot de voornaamste drie functies:

1. Voorlezen

Een optimaal voorleesprogramma kan digitale teksten voorlezen met goed klinkende stemmen. Het maakt niet uit in welk programma deze teksten geopend zijn (bv. Word, Outlook, Chrome, Adobe Reader), voorlezen is altijd mogelijk. Bij het voorlezen van internetpagina’s wordt uitsluitend de tekst gelezen die de lezer selecteert. Liefst zijn er meerdere stemmen voor de eigen taal, zodat de gebruiker kan kiezen welke stem het best bevalt. Er zijn verder stemmen aanwezig voor minimaal de drie belangrijkste vreemde talen: Engels, Frans en Duits. Gezien de opkomst van Spaans, is ondersteuning daarvan een pluspunt. Het leestempo van de stemmen is traploos instelbaar, zodat het past bij het leestempo of de tekstverwerkingssnelheid van de gebruiker. Liefst zijn pauzes tussen de woorden en zinnen aan te brengen, zodat het voorlezen langzamer kan, zonder de uitspraak van woorden aan te tasten. Tijdens het voorlezen wordt de gelezen tekst met twee kleuren gemarkeerd: de voorgelezen zin en het voorgelezen woord (we noemen dit een dubbele meeleescursor). Het zorgt ervoor dat de gebruiker goed weet waar hij is gebleven. De mogelijkheid bestaat om het lezen te stoppen na losse woorden, zinnen of alinea’s. Bij het voorlezen bestaat de mogelijkheid automatisch in te zoomen op de pagina, zodat de tekst goed mee te lezen is. De pagina scrolt automatisch naar beneden als dat nodig is. Zodra het einde van de pagina wordt bereikt, komt de nieuwe pagina automatisch in beeld en gaat het voorlezen verder. Als een werkboek is ingevuld in het voorleesprogramma, kan de originele en ingevulde tekst aansluitend gelezen worden. Worden meerdere talen in een document gebruikt, dan schakelt het programma zonder grote problemen naar de andere taal. Het programma kan digitale schoolboeken van Dedicon voorlezen. Het beschikt over de mogelijkheid om pagina’s te scannen in kleur. De kwaliteit van de OCR (tekstherkenning) is hoog. Het programma is in staat om foto-pdf’s om te zetten in voorleesbare tekst-pdf’s. Tenslotte: de mogelijkheid bestaat om gedrukte teksten om te zetten in audiobestanden, zodat ze beluisterd kunnen worden op een mp-3-speler.

2. Schrijven

Een optimaal voorleesprogramma werkt volledig geïntegreerd in de tekstverwerker die de gebruiker hanteert. Alle opmaakmogelijkheden zijn beschikbaar in het vertrouwde programma. Het voorleesprogramma maakt gebruik van de volgende spellingondersteuners:

  • De spellingcontrole is uitvoerig (heeft een groot corpus woorden) en beschikt over een eigen database met woorden die dyslectici regelmatig fout schrijven. De standaard spellingcontrole voldoet namelijk niet als geschreven woorden te sterk afwijken van de juist spelling. De voorgestelde alternatieven moeten voorgelezen kunnen worden. De mogelijkheid moet bestaan nieuwe woorden en woordenlijsten toe te voegen aan de spellingcontrole, zoals vaktermen en namen. Het moet uiteraard mogelijk zijn onterecht toegevoegde woorden te verwijderen uit de spellingcontrolelijst.
  • Het voorleesprogramma beschikt over woordvoorspelling, die niet alleen woorden voorspelt op basis van ingetypte letters, maar ook op basis van hetgeen de gebruiker misschien had willen schrijven. Het is handig als beide soorten voorspellingen in twee rijtjes worden aangeboden: dit is overzichtelijker dan het tonen in één rijtje. Bij het tonen van voorspelde woorden wordt aanvullende informatie gegeven over: (a) homofonen, (b) andere vervoegingen van het werkwoord en (c) het aaneenschrijven van woorden.
  • Het programma kan homofonen (dit zijn woorden met één uitspraak, maar twee schrijfwijzen en betekenissen: bv. hij/hei, wij/wei) tijdens of na het typen aanduiden. Door een homofoon te markeren kan de gebruiker zien welke alternatieve spelling en betekenis bestaat. De betekenissen van de homofonen worden verder verduidelijkt met tekeningen en voorbeeldzinnen. Het corrigeren van een homofoon moet gemakkelijk verlopen. De gebruiker moet zelf kunnen bepalen welke homofonen aan hem getoond worden, zodat hij niet afgeleid wordt door homofonen, die hij altijd correct schrijft.
  • Het programma kan tenslotte de eigen teksten voorlezen tijdens en na het typen. De gebruiker kan zelf bepalen welke eenheden (klanken, woorden, zinnen, alinea’s) voorgelezen worden tijdens het typen. Het voorleestempo kan worden aangepast. Er kunnen pauzes worden ingelast tussen woorden en zinnen, zodat het controleren van eigen werk wordt vergemakkelijkt.

Bij het invullen van een werkboek moeten lettertype en lettergrootte te wijzigen zijn, zodat de tekst ‘past’ in het werkboek. Alternatieve invulmogelijkheden moeten aanwezig zijn, zoals markeerstiften, strepen, rechthoeken en cirkels. Hierdoor kunnen multiple-choice-vragen gemakkelijker worden beantwoord. Het aaneengesloten lezen van de vragen/opdrachten en ingevulde antwoorden is mogelijk, evenals de mogelijkheid om snel lege plekken in het werkboek in te vullen (met een zgn. invulcursor). Uiteraard moeten de antwoorden snel geprint kunnen worden. Als de leerling een gedeeltelijk ingevuld werkboek verlaat moet het automatisch worden opgeslagen, zodat geen informatie verloren gaat.

3. Studeren

Studeren is een vooral iets wat je met je hoofd doet, en niet met een computer. Wel kan voorleessoftware het studeren een stuk gemakkelijker maken. Deze opties zijn bijzonder ondersteunend:

  • Een goed voorleesprogramma heeft meerdere verklarende woordenboeken in huis, bijvoorbeeld basiswoordenboek met eenvoudige uitleg en een uitvoerig woordenboek met uitleg die afgestemd is op mensen met een grotere woordenschat.
  • Er is een synoniemenwoordenboek aanwezig, waardoor de gebruiker tijdens het schrijven van teksten kan variëren in zijn woordkeus.
  • Het programma beschikt over vertaalwoordenboeken voor de talen die het programma ondersteunt (Engels, Frans, Duits, Spaans..). Een aanvullende optie is een vertaalmodule, die ook in staat is om zinnen en teksten te vertalen. Momenteel wordt Google Translate hiervoor ingezet; de kwaliteit van de vertalingen is nog beperkt, maar deze zal in de komende jaren zeker verbeteren.
  • Het programma kan teksten markeren met zgn. markeerstiften. De gemarkeerde teksten kunnen uit de tekst gelicht worden, waardoor -als de juiste zinnen zijn geselecteerd- een samenvatting ontstaat.
  • Het programma is in staat om gemakkelijk een mindmap te maken. Deze mindmap is achteraf gemakkelijk aan te passen. Vanuit de mindmap kan de gebruiker direct beginnen met het schrijven van teksten: de teksten zijn dus gekoppeld aan de labels van de mindmap. Het switchen tussen de mindmap en de geschreven teksten moet snel en overzichtelijk verlopen.

Voorleesprogramma’s met vertaalwoordenboeken

Niets is lastiger dan een Engelse, Franse of Duitse tekst te moeten lezen, waarin onbekende woorden staan. Dyslectische leerlingen hebben in het algemeen veel moeite met het automatiseren van woordjes. Nieuwe woorden kunnen vaak wel korte tijd vastgehouden worden, maar de spelling en vertaling zakken snel weg. Hoe langer iemand in het voortgezet onderwijs zit, hoe meer woorden gekend moeten zijn. In de bovenbouw van het VO en in het beroepsonderwijs gaan docenten/methodes uit van een vrij grote woordenschat. Voor iemand met dyslexie vallen al heel gauw veel gaten in een tekst. Hoe meer gaten er vallen, hoe minder de context helpt om de vertaling af te leiden. Het is natuurlijk mogelijk onbekende woorden op te zoeken in een woordenboek, maar dit kost dyslectische leerlingen veel tijd: ze moeten veel meer opzoeken, bovendien verloopt het opzoeken trager, omdat de woorden op een pagina erg veel op elkaar lijken. Een bijkomend gevolg is dat het begrip van de hele tekst in gevaar komt (door het trage, onderbroken lezen). Vanwege deze problemen is het van belang dat woorden snel opgezocht kunnen worden. In Kurzweil 3000 zijn woordenboeken voor alle talen opgenomen. Sprint Plus Van Dale beschikt over woordenboeken in de talen Frans, Duits en Engels. Beschikt het programma niet over woordenboeken, dan kan een apart digitaal woordenboek worden aangeschaft. Prisma en Van Dale verkopen digitale woordenboeken, die niet eens zo duur zijn. Natuurlijk zijn er gratis woordenboeken; ook daarmee kun je een heel eind komen. Bij gratis woordenboeken moet je een apart venster openen om het woord op te zoeken; bij de betaalde woordenboeken hoef je de tekst op het scherm niet te verlaten. Dat is net iets handiger.

Stichting Toegankelijke Informatie

In Nederland worden studieboeken voor basis- en voortgezet onderwijs gereed gemaakt voor gebruik voor alle professionele voorleesprogramma’s. Dedicon heeft inmiddels een zeer grote collectie schoolboeken. Dedicon werkt samen met schoolboekenuitgevers, waardoor de kwaliteit van de gescande boeken hoog is. Boeken die nieuw zijn of relatief weinig gebruikt worden, zijn (nog) niet gescand. Bovendien zijn boeken voor onderwijstypen ná de middelbare school niet beschikbaar: de diversiteit aan studieboeken is dermate groot en de vraag dermate klein, dat het niet loont deze boeken om te zetten in leesbare bestanden.

Sommige scholen lopen aan tegen het feit dat de huur van elk boek en elke leerling betaald moet worden. De kosten keren jaarlijks terug. Ze vinden dat hierdoor een te groot beroep op hun budget gedaan wordt. Diverse scholen hebben schoolboeken zelf gescand. Er staan dan nog fouten in; deze boeken moeten bewerkt worden om voorleesfouten te verminderen. Het bewerken van zelf gescande boeken kost veel energie. De Stichting Toegankelijke Informatie heeft zich tot doel gesteld een platform te creëren dat een aantal van de bezwaren van Dedicon en ‘zelfscanners’ uit de wereld helpt: men wil voor lage kosten een hoge kwaliteit leveren.

Scholen/individuele gebruikers kunnen een boek aanleveren om gescand te worden voor Kurzweil of Sprint (níet voor andere programma’s). De productiekosten voor boeken die nog niet in de collectie zitten, bedragen tussen de €250,- en €500,- per boek.  De kosten hangen o.a. af van de omvang, maar ook van de hoeveelheid bewerkingen (bv. bepalen leesvolgorde, toevoegen van taaltags [d.i. het schakelen tussen talen]) die nodig zijn om het boek goed te laten voorlezen. De mogelijkheid bestaat dat scholen collectief inschrijven, waardoor de kosten gedrukt worden.

Boeken die in de collectie van de Stichting zitten, kunnen voor €25,- (PO) of €55,- (VO, MBO, HBO, Universiteit) per school besteld worden. De gebruiksduur is onbeperkt. Het aantal leerlingen dat ervan gebruik mag maken is eveneens onbeperkt. Het is mogelijk dat besturen en samenwerkingsverbanden boeken kopen. Dan liggen de bedragen hoger: €350,- (PO) en €550,- (VO, MBO, HBO, Universiteit). Hier geldt eveneens dat de gebruiksduur onbeperkt is, evenals het aantal leerlingen/studenten dat ervan gebruik mag maken.

Momenteel is het nog niet mogelijk een oordeel te geven over de kwaliteit van de gescande boeken. Als deze dezelfde kwaliteit hebben als die van Dedicon, dan kan het een mooie aanvulling zijn op het aanbod van Dedicon, dat zich alleen richt op basis- en voortgezet onderwijs, en weinig voorkomende boeken niet scant. Ten opzichte van zelf gescande boeken zijn bewerkingen op de bestanden losgelaten, waardoor ze beter leesbaar zijn door betreffende voorleesprogramma’s. De beperking is momenteel dat alleen boeken voor Kurzweil en Sprint leverbaar zijn.

Robotekst – zelf gesproken teksten maken

Robotekst is een programma op internet, waarmee vrijwel elke digitale tekst (Word, PDF, EPUB) omgezet kan worden in gesproken tekst. De dienst is gratis. De gebruiker moet de tekst uploaden naar de website. Vervolgens geeft hij aan in welk formaat de tekst omgezet moet worden (bv. mp3, daisy-formaat). Doordat hij het emailadres opgeeft, krijgt de gebruiker na een korte tijd een mailtje met een link, waar de omgezette tekst te downloaden is. Niet alleen Nederlandse, maar ook Engelse, Franse en Duitse teksten kunnen op die manier worden omgezet. Het spreektempo kan naar eigen voorkeur worden ingesteld. De digitale stemmen zijn niet geweldig goed; ze klinken vrij eentonig. Ze zijn in mijn ogen niet zo geschikt dus om een verhalende tekst te beluisteren. Ze zijn eerder geschikt om korte, zakelijke teksten om te zetten. Dyslectici kunnen daar net wat anders tegenaan kijken:

Yoleo

Yoleo is een service van Dedicon. Zowel scholen, behandelpraktijken als particulieren kunnen zich aanmelden om zgn. hybride jeugdboeken (8-12 jaar) te lenen. Hybride boeken zijn boeken waarbij de ‘gedrukte’ en gesproken tekst op de computer of tablet (vooralsnog alleen Ipad) aangeboden wordt. Deze dienst is overigens niet gratis. Men betaalt € 5,99 voor het kopen van een pakket boeken. Het mooie van Yoleo is dat de tekst hetzelfde uitziet als in het gedrukte boek: illustraties, regelafstand, regellengte en lettertype zijn precies zoals in het gedrukte boek. De boeken worden voorgelezen door prettig klinkende mensenstemmen. Om goed te kunnen volgen wat de stem voorleest, worden de voorgelezen woorden gemarkeerd met een achtergrondkleur. De leessnelheid kan worden aangepast aan het tempo van de lezer. Bladeren in het boek is vergelijkbaar als in een gedrukt boek. Gelezen boeken komen op de boekenplank te staan, zodat de lezer aan anderen kan laten zien wat hij of zij gelezen heeft. De lezer kan beloningen verdienen als een boek uitgelezen is. Hiermee kan hij zijn eigen Yoleo-kamer inrichten.

Superboek en Passend lezen

In Nederland bestaan inmiddels ontzettend veel luisterboeken, die speciaal voor mensen met een visuele of leesbeperking zijn gemaakt. Om het zoeken voor kinderen en jongeren gemakkelijker te maken heeft bibliotheekservice Passend Lezen een aparte website gemaakt: Superboek (superboek.nl). Op deze website kunnen jeugdboeken gezocht worden op leeftijdscategorie. Bij elk boek staat een korte beschrijving, waardoor het kiezen gemakkelijker wordt. Bovendien is het bestellen van gesproken boeken gemakkelijker dan op de website Passend Lezen (www.passendlezen.nl): deze site richt zich meer op de volwassen lezer. In onderstaand filmpje vertelt een dyslectische jongen waarom hij deze site prettiger vindt:

Oh ja, je moet zelf zorgen voor het gedrukte boek, als je wil meelezen! Wil je de tekst van het boek tegelijk zien en horen, dan moet je eens kijken op de website van Yoleo.

Karaoke-lezen

Karaokelezen is een dienst van de bibliotheekservice Passend Lezen. Met Karaokelezen krijgt de lezer op verschillende manieren ondersteuning bij het lezen.  Karaokelezen gebeurt met zgn. karaokeboeken. Dit zijn boeken die op het beeldscherm staan en die voorgelezen worden. We noemen ze ook wel hybride boeken. Tijdens het lezen wordt de lezer ondersteund door een karaokebalkje, dat meeloopt met de tekst die wordt voorgelezen door een menselijke stem. De lezer ziet waar hij/zij op de bladzijde is als het boek wordt voorgelezen. Om het lezen te vergemakkelijken kunnen de leessnelheid en lettergrootte worden aangepast.

Er is momenteel een vijftigtal boektitels beschikbaar. Het betreft verhalende boeken, voor mensen vanaf ongeveer 12 jaar. De dienst is gratis. Het aantal boeken zal de komende tijd nog worden uitgebreid. Meer informatie kunt u op de website www.karaokelezen.nl vinden. Voor jongere mensen met leesproblemen bestaat Yoleo. Hierover krijgt u meer informatie in het Yoleo-bericht

Filmpje van Dedicon over LEX

Dit is een leuk, maar ietwat overdreven filmpje over LEX, de app om schoolboeken voor te laten lezen. De app is wel erg positief over het feit dat schoolboeken niet meer nodig zijn: in de dagelijkse praktijk zijn ze nog steeds nodig, omdat het toch wel erg handig is als je even snel iets wil opzoeken. Nee, het boek weglaten is eigenlijk geen optie!

Voorleesprogramma’s: de markeerfunctie

Alle professionele voorleesprogramma’s (Kurzweil 3000, Sprint Plus, ClaroRead en L2S) beschikken over de mogelijkheid om woorden of zinnen te markeren met de markeerstiften. De gemarkeerde teksten kunnen daarna worden opgeslagen, zodat de markeringen ook zichtbaar zijn als ze een volgende keer wordt gebruikt. Om het leeswerk te verminderen is het bij alle programma’s mogelijk de markeringen uit de tekst te lichten. Hierdoor blijven alleen de gemarkeerde tekstdelen over, die in een apart document worden geplaatst. Het leren van deze ‘aantekeningen’ kost veel minder tijd, omdat de overbodige tekst weggelaten is. Bij Kurzweil is het mogelijk om de verschillende markeerkleuren anders te laten inspringen. Hierdoor is het nog gemakkelijker om hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden. Bij Sprint (Plus) en ClaroRead is dat niet mogelijk. De gebruiker zal het inspringen dan zelf moeten verzorgen (als hij daar behoefte aan heeft).

Wat zijn daisyschijfjes?

Daisyschijfjes zijn CD-roms met daarop ingesproken studieboeken, leesboeken, kranten, tijdschriften. Ze worden gebruikt door mensen met een visuele handicap en door dyslectici. Ze kunnen het lezen van papier vervangen, maar ook ingezet worden als ondersteuning bij het lezen van papier. Bij dyslectici verdient dit de voorkeur, omdat op die manier de leesvaardigheid nog enigszins getraind wordt. Omdat dyslectici langzamer lezen dan de voorleesstem, moet dan wel het voorleestempo verlaagd worden. Dit is traploos mogelijk bij daisyspelers. De geluidskwaliteit vermindert nauwelijks.

Daisy-audiobestanden worden -zonder boek (hier moet je zelf voor zorgen)- aangeleverd op een CD-rom. De gebruiker kan op deze cd-rom zoeken op hoofdstuk, paragraaf of paginanummer. Ook kunnen bladwijzers worden aangemaakt, zodat je gemakkelijk kunt teruggaan naar tekstdelen die je belangrijk vindt, en kan de voorleessnelheid worden aangepast.

Dedicon
Daisy-schoolboeken worden voor het basis- en voortgezet onderwijs geleverd door Dedicon. Om boeken te kunnen lenen moet een dyslexieverklaring worden overgelegd. De kosten bedragen € 4,50 per boek per schooljaar. Daisyschijfjes mogen niet worden gekopi­eerd; elke leerling moet zijn eigen exemplaren hebben. Aan het einde van het schooljaar worden de schijfjes teruggestuurd naar Dedicon. Het is ook mogelijk dat scholen daisyschijfjes aanvragen. Ze hoeven geen dyslexie­verklaring te overleggen. Het volstaat om aan te geven hoeveel leerlingen een leeshandicap hebben. Veel scholen betalen de kosten; het is zinvol na te vragen of uw school deze service aanbiedt.

Passend Lezen
Leesboeken, tijdschriften en kranten worden via de bibliotheekservice Passend Lezen geleverd. Om boeken te kunnen lenen moet de gebruiker zich eenmalig aanmelden. Hij laat dan adresgegevens achter, zodat de daisyboeken op de juiste plek aankomen. Daisyboeken mogen twee maanden worden geleend . Een dyslexieverklaring is niet nodig. Het lenen en terugsturen van daisyboeken is gratis. Voor andere lectuur (kranten en tijdschriften) moet wel worden betaald.

Openbare bibliotheken
Steeds meer bibliotheken beschikken over boeken mèt daisyschijfjes, zodat ze niet apart aangevraagd hoeven worden. Voor de beschikbaarheid van deze diensten kunt u het best contact opnemen met de plaatselijke bibliotheek. Het aanbod van reguliere bibliotheken is veel beperkter dan van Aangepast Lezen. Het loont de moeite om het daisyboek op de website van Passend Lezen te zoeken